'Moeder Gods Eleousa' uit Kreta (ca 1550), te zien in het Museum voor Religieuze Kunst in Uden.
In Oost-Europa zijn iconen nog altijd ongekend populair en gaat het geloof
in de icoon verder dan verf of voorstelling. Ook in het westen worden iconen
gebruikt in kloosters of hangen er fletse replica's aan onze huiskamerwand.
In de eerste plaats is het icoon een religieus object, maar uiteindelijk ook
een werk van pure kunsthistorische schoonheid. Zowel in het Museum voor
Religieuze Kunst in Uden als in Kasteel Heeswijk zijn nu twee werkelijk
imposante icoonverzamelingen ontsloten voor een groot publiek.
Het
museum in Uden heeft een grote verzameling van zo'n vierhonderd iconen.
Panelen verkregen uit legaten van verwoede iconenverzamelaars. Voor de
huidige expositie 'Iconen van de Moeder Gods' heeft conservator/directeur
Léon van Liebergen vijftig topiconen bijeengebracht. "Het is een
collectie die nog steeds groeit. Maar we worden kritischer en kijken strikt
naar de kwaliteit", legt Van Liebergen uit. "Voor deze expositie
richten we ons op Maria. In onze contreien nog altijd een van de meest
populaire heiligen, denk maar aan de Onze Lieve Vrouwe van Den Bosch, de
patrones van Brabant."
De manier waarop Oost- en West-Europa
de moeder gods vereert lopen nogal uiteen. De expositie toont enkele
westerse Maria-iconen, waaronder vele porseleinen beelden en de bekende
Maria-onder-de-stolp. Maar deze wat kitscherige heiligenbeelden steken
schril af bij de grootse intensiteit van de getoonde Russische en
Oekrainische iconen. Indringende panelen uit de achttiende en negentiende
eeuw die veelal met tempera en bladgoud beschilderd zijn. Voorstellingen die
volgens precieze regels werden vervaardigd.
Prijsstuk is zonder
meer de 'Mona Lisa' van deze iconencollectie, 'Moeder Gods Eleousa' uit
Kreta van 1550. De geheimzinnige glimlach van Maria straalt een en al
wijsheid uit. "Dit doek is zo bijzonder omdat hier zowel de strenge als
lieflijke Maria bijeenkomen", benadrukt Van Liebergen. Schitterend zijn
ook de twee iconen, getiteld 'Moeder Gods Feodorovskaja'. Met priemende,
bezielde blikken doorvorsen deze Maria's iedere ongelovige.
Een
waar kijkfestijn zijn de kalendericoon en feesticonen. Als een soort
archaïsche stripverhalen vertellen ze het bijbelverhaal van Jezus Christus
en Maria aan de hand van de katholieke feestdagen. In aparte vitrines wordt
de geboorte van Maria en haar ontslaping (tenhemelopneming) toegelicht aan
de hand van iconen. En er zitten ook bijzondere exemplaren tussen, waarbij
de heiligenicoon omkleed is met een ijzeren pantser, de zogenaamde riza of
oklad. "De iconen werden gekust uit verering, dus wat extra bescherming
was niet overbodig", weet Van Liebergen. Alle iconen verkeren in
buitengewoon goede staat. Kortom ware kunstschatten.
Ook in
Kasteel Heeswijk is zo'n cultuurschat te bewonderen. Een gevarieerde
verzameling Russische, Roemeense en Oekrainische iconen die bijeengegaard is
door baron Willem van den Bogaerde van Terbrugge, een van de laatste
adellijke bewoners van het kasteel. 35 achttiende en negentiende-eeuwse
iconen die sinds 1974 zijn overgedragen aan de Abdij van Berne. "Maar
nu komen ze eenmalig terug in het kasteel. In de Ridderzaal waar ze vroeger
ook aan de wand hingen", zegt conservator-directeur Jacqueline Kerkhoff
over deze eerste tijdelijke expositie in het kasteel. Een mooie aanvulling
op de collectie in Uden waarbij de opvallendste iconen zonder meer de
Roemeense panelen zijn. Primitieve, aardse voorstellingen van heiligen en
engelen die eerder Middeleeuws aandoen. Een rijzige Johannes de Doper is in
donkere tinten gedoopt, plomper maar ook meer benaderbaar. Aartsengelen
Gabriël en Michael zijn gedoopt in kleirode tinten, woest en extatisch. Ook
bijzonder zijn de serie curieuze staurotheek-iconen oftewel kruishouders.
Metalen kruizen die verzonken zijn in een houten paneel.
Zo is het
metalen Christusbeeld omringd door een geschilderd tafereel van
kruisgetuigen en beschermheiligen. Niet te missen is de perfect bewaard
gebleven ikonostase: een inklapbare houten beeldenwand voor thuisgebruik. Op
de verschillende inklapbare paneeltjes is Jezus Christus omringd door
profeten en heiligen. Zijn levensverhaal wordt bovendien in scènes bovenin
de paneeltjes afgebeeld. Een wonderschoon icoon en het gloedvolle bewijs dat
rotsvast geloof creativiteit en vakmanschap kan bundelen. Gluren door het
sleutelgat van de hemel is nog nooit zo spannend geweest.
'Iconen van de Moeder Gods', Museum voor Religieuze Kunst Uden, t/m 1 maart
di t/m vr 10-17 uur, za+zo 13-17 uur; 'Heeswijkse iconen' in Kasteel
Heeswijk, t/m 18 jan, zo 12-17 uur, 29 dec, 12-19.30 u, 30 dec 12-17.
© Brabants Dagblad 2012, op dit artikel rust copyright.
Sorteer reacties
