Nooit kende Tilburg zoveel politiek tumult als de afgelopen vier jaar. Hoe kwam dat? En, kan het weer gebeuren?
Wat is dat toch in Tilburg? Het MIDI-debat en de daverende ruzie tussen Hans Smolders en oud-burgemeester Ruud Vreeman speelden afgelopen najaar in het landelijk theater. Wat er precies loos was? Lastig. Maar een zootje wàs het, in wat eens ‘de best bestuurde stad van Nederland’ heette.
De invloedrijkste Tilburger, Jan Hamming, slaakt een diepe zucht als hij eraan terugdenkt. Maar nee, hij wil niet meer praten over het thema politieke instabiliteit. ,,Het heeft veel energie, emotie en kruim gekost. Volle kracht vooruit nu.’’ De geest van Ivo Opstelten?
Toch móet het even, terugblikken. Voorwaarts, is inderdaad het devies van de invalburgemeester, maar ook: neem de lessen van het verleden mee. En die reiken verder dan de loopgravenoorlog tussen Vreeman en Smolders.
De kiem voor woelige politieke jaren wordt gelegd op de historische 7 maart 2006. Aan de hand van Hamming boekt de PvdA - op de golven van landelijke populariteit - een monsterzege. Het CDA is voor het eerst in zijn bestaan, tot en met dat van oppermachtig voorganger KVP, niet de grootste.
Euforie bij Hamming, pijnlijk realiteitsbesef bij Els Aarts. Zij heeft met haar CDA kort daarvoor nog een bittere pil moeten slikken: na het overlijden van Johan Stekelenburg, Tilburgs eerste niet CDA-burgemeester, heeft haar droomkandidaat, Doekle Terpstra, het afgelegd tegen wéér een PvdA’er. In haar rol van loco-burgemeester moet Aarts tandenknarsend PvdA-burgemeester Ruud Vreeman inwerken.
Stuivertje wisselen in het centrum van de macht, het is wennen voor iedereen. Hamming zoekt het CDA op, natúúrlijk. De andere winnaars, Lijst Smolders (LST) en de SP, worden niet eens rond de tafel genood. Wél bondgenoot en verlíezer GroenLinks, en zo wordt een wankel fundament gemetseld. Het CDA voelt zich allerminst senang in deze smalle, naar links overhellende coalitie.
In de oppositie staat links en rechts stevig geschut klaar.
Want behalve de VVD weert Smolders zich duchtig. Hij staat in een traditie. De Tilburgse politiek kende altijd al een volkse onderstroom, zegt hoogleraar bestuurskunde en PvdA’er Pieter Tops: Antoine Arts na de oorlog, later Jos van der Aa met zijn Partij Midden-Brabant, en Miet van Puijenbroek (CDA). ,,Maar met alle wrok en onvrede in de samenleving zitten er nu venijniger kantjes aan.’’
Toch krijgt de onberekenbare maar slimme Smolders pas voet aan de grond ná de breuk tussen PvdA en CDA. Hun onderlinge liefde is al snel bekoeld. Het CDA meent geen millimeter ruimte te krijgen, verzoenende gesprekken eindigen in frustratie. Splijtzwam is uiteindelijk het MIDI-plan, ook bínnen het CDA. Lang na de almacht van Jan Melis in de tijd vóór het dualistisch bestel mondt dat zelfs uit in een leiderschapscrisis.
Nóg schuiven PvdA en CDA elkaar over hun scheiding de zwarte piet toe. Aarts rekent dan nog op een simpele wisseling van de wacht: troonpretendent en ‘Vreemanvriend’ Hans Janssen eruit, ‘Vreemancriticus’ Joost van Huijgevoort erin. Maar plots staat Aarts aan de zijlijn. De hand van de oud-burgemeester?
Hoe het ook zij, terwijl Hamming met VVD en SP een nieuw monsterverbond smeedt, likt het CDA verbijsterd de jongste wond: veroordeeld tot de oppositie! Willen jullie het wel netjes houden, komt PvdA-gezant Hugo Backx nog vragen. ,,Afgedankt zijn we,’’ zegt oud CDA-fractievoorzitter Marlies Scheepens, ,,terwijl we altijd zo loyaal zijn geweest. Een belédiging.’’
Het maatschappelijk middenveld kijkt verbaasd en bezorgd toe. Daar is het CDA nog altijd dominant, de PvdA heeft de toegenomen politieke macht nog onvoldoende verankerd. Bestuurskundige Tops ziet nóg een factor. Maatschappelijk initiatief, dat ooit Noorderligt en de Tilburgse Kunst Stichting voortbracht, is minder sterk nu. ,,Het Adje-Theater werd al snel ‘een ding van de gemeente’. Toen het mis ging, kwam er niemand voor op.’’
Het resultaat is bekend. De krakkemikkige nieuwe coalitie worstelt met splijtzwammen als MIDI en de shopping mall. Ambitieus bouwer Vreeman ontbeert het nu meer dan ooit noodzakelijk bindend vermogen en betaalt met de eigen kop. ,,Als CDA en PvdA bijeen waren gebleven, was dat nooit gebeurd”, zegt Tops.
Politiek-bestuurlijk maakt Hamming - dé constante factor deze raadsperiode - dus vooral brokken. Gebroken college, gebrouilleerd met het CDA, wethouder en burgemeester gesneuveld; een coalitie die zich naar een einde sleept.
,,Als politiek binder niet erg succesvol, in politiek crisismanagement geen sterk verhaal’’, beaamt Tops. ,,Maar het interessante is dat dat niet op Jan afstraalt. Hij blijft sympathiek en enthousiasmerend. Waarom hij er zo makkelijk mee wegkomt? Hij weet uit te stralen dat hij een hekel heeft aan politiek spel en manipulatie. Wie twijfelt eraan dat hij hart heeft voor de stad en de mensen?”
Belangrijker dan wat de buitenwacht denkt, is dat Tilburgers zelf zich nu weer verzoenen met hun stadsbestuur. ,,Dat zal nog niet eenvoudig zijn, het vertrouwen is flink geschaad’’, zegt Tops. Wat erg helpt, is de komst van Ivo Opstelten. Vriend en vijand prijzen diens rust en gezag. Zwijgend en besturend koerst hij naar rustiger vaarwater: een stabiel college, kernachtig, breedgedragen program, heldere communicatie.
Maar de politiek moet de klus klaren, nà de verkiezingen. Of die wordt belast met oud zeer? ,,Lastig,’’ zegt Tops, ,,zoiets kan snel over zijn, maar soms ook jaren doorzeuren.’’ Tussen PvdA en CDA wordt inmiddels op allerlei niveaus herstelwerk verricht.
Een eventuele terugkeer van wethouder Els Aarts, opvallend afwezig bij het afscheid van Ruud Vreeman? Prima, heeft Hamming CDA-fractievoorzitter Maarten van den Tillaart al laten weten. Die wil daar overigens niet op aansturen, maar sluit het evenmin helemaal uit.
Maar éérst de verkiezingen. Van de oorspronkelijke twee hamvragen - wie wordt de grootste, hoeveel zetels haalt de LST? - hoeft er nog maar één beantwoord te worden. Met het afhaken van Smolders valt politiek vermaak, maar ook een bron van instabiliteit weg. Tops voorziet een afvlakking van de machtsverhoudingen: geen echte uitschieter, een handvol ongeveer even grote partijen.
,,Dan kan één zetel het verschil maken. In de nieuwe 45-koppige raad zijn misschien wel vijf partijen nodig voor een meerderheid.’’
Een van de eerste klussen? De profielschets voor een burgemeester. Dat moet een schaap - liefst een ooi - worden met vijf poten, natúúrlijk. Maar de nadruk zal ditmaal wel liggen op bindend vermogen.
© Brabants Dagblad 2012, op dit artikel rust copyright.
