Jan Marijnissen (rechts met microfoon) riep iedereen op de briefkaart te tekenen die naar de hoogste MSD-baas in Amerika wordt gestuurd. Links wethouder Chris Ermers en Europarlementarier Lambert van Nistelrooij. Foto Henk Verhagen/BD
Toen ik in de vorige eeuw bij slecht weer naar mijn gymnasium in Oost-Brabant treinde, waren mijn medereizigers veelal werknemers van DAF en Philips.
Mij is altijd bijgebleven hoe ze met trots spraken over hun dagelijkse werk, over 'hun' bedrijf en over 'hun' meneer Hub, Wim of Frits. Het waren de hoogtijdagen van het Rijnlandse model. Een kleine generatie later is deze trots van de Nederlandse werknemer sterk verdwenen, zijn de sociaal geëngageerde meneren Hub, Wim en Frits vervangen door koel calculerende CEO's en CFO's en is Organon MSD geworden.
Het MSD drama in Oss is allereerst een ramp voor diegenen die van de ene dag op de andere betrekkelijk willekeurig ontslagen worden. Het is een mokerslag voor een regio die relatief weinig compensatiemogelijkheden kent. Maar het is ook een teken aan de Nederlandse wand, dat het niet bij 'Oss' alleen zal blijven. Het MSD drama laat de ultieme consequentie zien van het inruilen van onze eigen Rijnlandse bedrijfscultuur voor de Anglo-Amerikaanse.
Maar in de berichtgeving in de media wordt de oorzaak van de MSD ramp tot nu toe veelal gezocht in de heersende globalisering. Doordat de wereld in zeker opzicht inderdaad een dorp is geworden, zoals Marshall McLuhan decennia geleden al voorspelde, kunnen producten in principe waar ook ter wereld gefabriceerd worden. En dan het liefst in Oost-Azië, waar het werk goedkoop en het arbeidsethos hoog is. Het is niet alleen onbelangrijk geworden waar geproduceerd wordt, maar het is ook minder relevant geworden wie dat doet, waar het hoofdkantoor en waar de researchafdeling staat.
Maar er is nog een andere, meer fundamentele verklaring voor de teloorgang van het eens zo trotse en succesvolle Organon. Dit bedrijf is helaas het slachtoffer geworden van het systematisch afbouwen van onze eigen succesvolle naoorlogse bedrijfscultuur om die te vervangen door het Amerikaanse model. Deze Amerikaanse bedrijfscultuur heeft de Nederlandse zeilen in de jaren '90 bol doen staan. Maar door de financieel-economische tsunami van 2007 implodeerde de Amerikaanse bedrijfscultuur met de bekende dramatische gevolgen. Het leiderschap van Amerika is tanende, het land is technisch failliet en wordt op de been gehouden door miljarden injecties van de eigen overheid en door bergen krediet uit China en Japan. Het economisch zwaartepunt van de wereld verplaatst zich nu nog sneller dan gedacht naar Azië, de oververhitting daar ten spijt. De crisis zorgt voor sterk veranderde verhoudingen in de wereld.
Wel zijn we in ons land opgezadeld met na-ijlende, dramatische effecten van het Anglo-Amerikaanse bedrijfsmodel. Dit model kent in zijn rat race naar eindeloze vergroting van aandeelhouderswaarde twee fasen. In de eerste fase verdwijnen de lager betaalde banen door outsourcing van de massaproductie naar lage lonen landen. Aansluitend treedt een tweede fase op waarbij ook de hogere, kennisintensieve functies aan de beurt zijn. Dat we nu in die tweede fase in Nederland zitten, valt af te lezen aan de ontslagen bij MSD en de wijze waarop die door Merck verantwoord worden met een nietszeggende verwijzing naar 'een noodzakelijke strategische keuze'. Deze ontwikkeling is de échte verklaring voor het drama.
En wat doen de Nederlandse beleidsmakers? Ze staan erbij en kijken ernaar. De ten hemel geheven handen van demissionair minister Van der Hoeven spreken in MSD verband boekdelen. Nederland ontbeert op dit moment een toekomststrategie waarmee ons land sterk en competitief uit de huidige crisis tevoorschijn kan komen. Het Nederlandse politieke systeem dat zo'n toekomstvisie zou moeten opstellen laat het volledig afweten. In de afgelopen verkiezingscampagne heb ik er tevergeefs naar gezocht. De landelijke politiek is besluiteloos, het bedrijfsleven oogt afwachtend, het zogenaamde innovatieplatform bleek voornamelijk een vals plat, burgers stemmen verdeeld en maken mede daardoor de vorming van een sterke visionaire coalitie schier onmogelijk.
Wat te doen? Hoe te voorkomen dat MSD Oss een ramp voor regio en land wordt? Oss dient geen middel onbeproefd te laten om ook de Amerikanen van Merck op hun verantwoordelijkheid in een veranderde wereld te wijzen. In de moderne wereld kunnen bedrijven niet zo maar gesloten en verplaatst worden met als enig argument: rationalisatie van de eigen bedrijfsvoering. Wijs hen op de menselijkheid van Barack Obama en probeer een ontmoeting met deze president te realiseren. Leg de Amerikanen uit dat dit een BP ramp voor Oss en Nederland is. Uiteraard is een dergelijke missie geen klein-jongenswerk en er is ook niet veel tijd. Een dergelijke actie kan alleen succesvol zijn als deze voldoende statuur heeft en uitgevoerd wordt in eendrachtige samenwerking tussen regering, het provincie- en stadsbestuur, BOM, werkgevers en werknemers, politieke partijen.
Blijft een dergelijke actie uit of is zij te eenzijdig of te locaal van strekking, dan moet gevreesd worden dat het MSD échec niet tot Oss beperkt blijft, gezien de kracht van de ingetreden tweede fase van het Anglo-Amerikaanse model. Dit proces stoppen is uiterst lastig gezien de malaise in de Nederlandse besluitvorming en het structurele gebrek aan daadkracht, maar het is niet onmogelijk. Met een dergelijke poging om met vereende krachten de schade te beperken zou Oss niet alleen zichzelf een grote dienst bewijzen maar geheel Nederland.
Rien T. Segers is hoogleraar bedrijfscultuur aan de Rijksuniversiteit Groningen
© Brabants Dagblad 2012, op dit artikel rust copyright.
Sorteer reacties
