Interieur van een cel van de penitentiaire inrichting Tilburg. foto Ed Oudenaarden/ANP
In beginsel is elk land verantwoordelijk voor de kwaliteit van zijn eigen gevangenissysteem.
Als zich daarin, zoals in België, ernstige problemen voordoen zal men deze ook zelf moeten oplossen. Het ligt dan ook niet voor de hand gedetineerden, bij gebrek aan celruimte, te transporteren naar een gevangenis in een buurland. Tot op heden gebeurt dat alleen in ministaatjes als Andorra, Monaco en Liechtenstein.
België is geen ministaatje, maar de nood is kennelijk zo hoog dat op korte termijn geen andere oplossing voorhanden is dan tegen het forse bedrag van jaarlijks 30 miljoen euro 500 Belgische gedetineerden in de gevangenis van Tilburg onder te brengen.
Deze creatieve oplossing heeft op zich veel voordelen: België is tijdelijk van een deel van zijn probleem verlost, gedetineerden worden ondergebracht in een goed geoutilleerde gevangenis met goed geschoold - Nederlands - personeel, onder leiding van een Belgische directeur, arbeidsplaatsen blijven behouden en het vormt ook nog eens een aardige inkomstenbron voor Justitie.
Dat neemt niet weg dat er tenminste drie bedenkingen zijn aan te voeren. In de eerste plaats zou het de Nederlandse overheid gesierd hebben als minder de koopmansgeest leidend zou zijn geweest bij de onderhandelingen, maar de zorg voor de 225 Nederlandse gedetineerden in België. Vanaf volgend jaar is elk EU-land verplicht zijn eigen onderdanen, die in een ander EU-land zijn gedetineerd, over te nemen. Het zou dan ook voor de hand hebben gelegen om daaraan nu al uitvoering te geven. Veel van de Nederlandse gedetineerden zouden daar graag mee hebben ingestemd. Het zou voor hun resocialisatie en dus ook uit een oogpunt van voorkoming van toekomstige recidive ook veel effectiever zijn geweest. Alleen: dat zou de Nederlandse overheid geld hebben gekost in plaats van, zoals nu, geld op te leveren.
In de tweede plaats zou het de Nederlandse overheid ook hebben gesierd als ze duidelijke eisen aan de Belgische overheid had gesteld ten aanzien van de rechtspositie van de Belgische gedetineerden in een Nederlandse gevangenis. Het unieke van de overeenkomst is immers dat de gevangenis Nederlands grondgebied blijft en dat Nederlands personeel met de uitvoeringstaken belast blijft, terwijl tegelijkertijd niet het Nederlandse maar het Belgische penitentiaire recht van toepassing is. Dit zou geen probleem zijn als dit Belgische recht niet wezenlijk zou verschillen van het Nederlandse. De Belgische 'Basiswet gevangeniswezen' is ondanks de optimistische verwachtingen van de Nederlandse overheid voor het grootste deel nog niet in werking getreden. Van kracht is nog steeds een Belgisch Koninklijk Besluit van 1965, waarin elementaire rechten en waarborgen ontbreken, zoals met betrekking tot het klachtrecht, onafhankelijk toezicht, controle op geweldgebruik, regimevoorschriften. Het valt moeilijk te verdedigen dat een Nederlandse gevangenis, met Nederlands personeel ten aanzien van Belgische gedetineerden niet die standaarden zou hoeven toe te passen, die essentieel worden geacht voor de overige Nederlandse inrichtingen. Men had mogen verwachten dat van de Belgische regering garanties waren gekregen, dat de Belgische Basiswet met de ingebruikname van de Tilburgse inrichting van kracht zou zijn geworden.
De derde bemerking betreft het aspect van de vrijwilligheid. Tot op heden gaan alle internationale verdragen er vanuit dat de overdracht van gedetineerden naar een ander land dan hun land van herkomst of permanent verblijf, alleen mogelijk is met instemming van de gedetineerde. Het Verdrag met België gaat daar wel erg gemakkelijk aan voorbij. Het verzet van Belgische gedetineerden tegen hun overplaatsing naar Tilburg is mede daaraan toe te schrijven. Dit had voorkomen kunnen worden door vrijwilligheid ook hier voorop te stellen.
Deze bedenkingen nemen niet weg dat voor veel Belgische gedetineerden het verblijf in Tilburg een aanzienlijke verbetering ten opzichte van hun detentiesituatie in België zal blijken te zijn. De met name in de Franstalige Belgische media breed uitgemeten klachten van de eerste instromers, blijken vooral te maken te hebben met de te verwachten aanloopproblemen. Een Nederlandse gevangenis hanteert nu eenmaal andere regels met betrekking tot de invoer van goederen. Het eten komt niet, zoals in België vers uit de keuken, maar uit de diepvries, frites staat minder vaak op het menu, contacten met het personeel zijn anders dan in België en zo zijn nog enkele aspecten te noemen, waarvan te verwachten is dat deze door een goed management snel zullen worden opgelost. Datzelfde geldt voor klachten als het toepassen van (internationale) tarieven voor het telefoonverkeer naar België, de verkeerde selectie van gedetineerden, onvoldoende voorbereidingstijd voor de overplaatsing naar Tilburg, tekort aan geestelijke verzorgers van eigen religie en problemen met de Franse taal.
Ondanks de hiervoor genoemde bedenkingen denk ik dat, als de kinderziektes voorbij zijn, de gedetineerden in Tilburg beter af zijn dan in België. Dat besef blijkt ook bij de gedetineerden zelf door te dringen. Een aantal heeft zijn rechtszaken tegen overplaatsing inmiddels ingetrokken en anderen hebben ontdekt dat het Nederlandse gevangeniswezen in vergelijking met het buitenland nog zo slecht niet is. Moeten zitten is nooit leuk, maar als het dan toch moet, is zitten in Tilburg toch altijd nog aantrekkelijker dan te moeten tuchten in een overvolle Belgische gevangenis, waar andere normen en waarborgen gelden en een ander gevangenisklimaat heerst, dan in Nederland is voorgeschreven.
Anton van Kalmthout is hoogleraar strafrecht aan de Universiteit van Tilburg en lid van het Comité voor de Preventie van Folter en Onmenselijke of Vernederende Behandeling of Bestraffing van de Raad van Europa
© Brabants Dagblad 2012, op dit artikel rust copyright.
Sorteer reacties
