Voorzitter van de commissie, Jan de Wit, tijdens een van de verhoren van de commissie die de oorzaken van de crisis onderzoekt.foto Phil Nijhuis/GPD
Tijdens de eerste zittingsdagen van de onderzoekscommissie naar de oorzaken van de crisis, de commissie-De Wit, is opnieuw het toezicht onder vuur komen te liggen.
Dit toezicht faalde op alle fronten, aldus sommige media. Zonder alle fouten
van de toezichthouders en wetgever te willen toedekken is dit naar mijn
mening een merkwaardige uitspraak. Waar blijft de verantwoordelijkheid van
de partijen zelf? Als een auto met te hoge snelheid uit de bocht vliegt
schrijven we toch ook niet dat de politie snelheidscontroles had moeten
houden? Maar goed, het toezicht heeft dus blijkbaar niet gewerkt. Dan rijst
de vraag: hoe had het dan moeten werken? En kan dat?
Regels roepen
ontwijkgedrag op.
Tot ongeveer het einde van de jaren zeventig
bestond het toezicht op de sector vooral uit juridische regels. Banken
hadden zich eraan te houden. De toezichthouder kon bijvoorbeeld bepalen
hoeveel een bank nog mocht uitlenen. Het stellen van regels heeft echter als
nadeel dat men probeert om deze regels heen te werken. In de jaren '50 heeft
de Bank of England banken verboden om nog langer handelskrediet in Engelse
ponden te verstrekken aan niet-ingezetenen. De Engelse banken hebben zich
daar keurig aan gehouden. Alleen hebben ze een alternatief bedacht. Ze
verstrekten geen leningen meer in ponden maar in dollars. Daar hield niemand
toezicht op, dus dat leverde nog extra winst op ook.
Naast nadelen
van opgelegde regels speelt ook al jaren het feit dat toezicht achter de
feiten aanloopt. De banken bedenken bepaalde producten en pas later heeft de
toezichthouder door wat precies de effecten hiervan zijn. Dit zou er voor
pleiten om de toezichthouder een toets vooraf te laten doen. Gevaar van zo'n
benadering is dat beleggers te klakkeloos een keurstempel van de
toezichthouder volgen. Elk financieel product bergt risico in zich. Dat kan
niet door een keurmerk weggewerkt worden. Het invoeren van een dergelijk
merk kan juist risicovol gedrag uitlokken, waarbij men als het misgaat de
verantwoording bij de keurende instantie legt.
Een en ander heeft
ertoe geleid dat men heeft besloten meer verantwoordelijkheid bij de banken
en marktpartijen te leggen. Banken moeten met behulp van risicoanalyses de
toezichthouder overtuigen dat ze de risico's beheersen. We hebben gezien dat
een dergelijk systeemtoezicht ook niet goed werkt. Kort door de bocht, omdat
bij het maken van fouten geen doden vallen. Dit concludeer ik uit een
onderzoek van de Radboud Universiteit Nijmegen. Daar is onderzoek gedaan
naar risicomanagement en systeemtoezicht in verschillende sectoren. Het
blijkt dat dit systeem goed werkt in de luchtvaart. Waarschijnlijk is de
reden dat ongelukken met vliegtuigen ernstige gevolgen hebben voor de
betrokkenen en voor de reputatie van het bedrijf. Loopt een piloot niet alle
controles na, dan loopt hij niet alleen het risico dat er passagiers
omkomen, maar zijn eigen leven staat ook op het spel. In ziekenhuizen
functioneert het systeemtoezicht al minder. In ieder ziekenhuis overlijden
patiënten en in veel gevallen is dat ook niet te voorkomen. Het leven heeft
een einde en vaak komt dit na een ernstige ziekte, soms door een ongeval. Er
zijn echter ook gevallen waarin er sprake is van verwijtbare falende zorg.
Omdat sterfte toch redelijk frequent voorkomt, is het vaak moeilijk voor de
toezichthouder om verwijtbare gevallen van de niet verwijtbare te
onderscheiden. In de financiële sector functioneert het systeemtoezicht nog
minder. Er zijn wel afdelingen voor risicoanalyse en grote financiële
instellingen zijn verplicht tot het aanstellen van een operationele
risicomanager maar toch worden misstanden daarmee niet voorkomen. Denk
bijvoorbeeld aan de woekerpolissen, andere dubieuze producten en het
verpakken van hypotheken. Waarschijnlijk is een reden dat de perverse
gevolgen niet direct zichtbaar zijn, waardoor degene die de producten
verkoopt vaak niet ter verantwoording geroepen kan worden. Bovendien
ondervindt hij of zij zelden schade. De verkoper heeft juist voordeel
doordat hij een hogere beloning ontvangt. Bovendien speelt mee dat er binnen
de financiële sector veel kleine intermediairs bestaan die deze financiële
producten verkopen en niet binnen de controlesfeer van de risicomanager
functioneren.
Welke lessen kunnen we hier uit trekken? Naar mijn
mening dat het toezicht nooit zo ingericht kan worden dat alle en zelfs niet
alleen de grote ongelukken voorkomen kunnen worden. Het gedrag van
marktpartijen moet ook verantwoord zijn. Daarom bestaat een optimaal systeem
altijd uit een combinatie van toezicht en gedragsbeïnvloeding. Dit laatste
betekent onder anderen het stellen van regels met betrekking tot beloning.
Bonussen alleen gericht op het resultaat op lange termijn. Dan nog kan het
mislopen. Om te voorkomen dat de hele economie nodeloos erg door dergelijke
misstanden wordt getroffen zou men een fonds voor financiële calamiteiten
kunnen oprichten. Zo'n fonds zou gevoed moeten worden uit premies die de
financiële sector betaalt. De hoogte van de premies zou afhankelijk moeten
zijn van het risico dat een instelling loopt. Zo worden prikkels ingebouwd
om verantwoord te handelen en wordt een fonds gecreëerd voor het geval het
toch mis mocht gaan. Met toezicht alleen voorkom je geen ongelukken.
Eelke de Jong is hoogleraar Internationale Economie aan de Radboud
Universiteit Nijmegen. Het uitgebreide artikel staat op
www.mejudice.nl .
Sorteer reacties
